Kowonaviris la nan fwontyè Ayiti ak Repiblik Dominikèn: konsta sou sitiyasyon moun Tilory

Johnny Absolu
13 jiyè 2020

Nan dat ki te 9 mas la, apre otorite sanitè yo te fin dekouvri premye ka kowonaviris nan popilasyon ayisyèn nan, touswit, Leta ayisyen te anonse kèk mezi pou te lite kont viris sila a, tankou fèmen fwontyè yo, ayewopò yo, epi fèmen lekòl, inivèsite, legliz, entèdi rasanbleman, elatriye. Nan menm moman sa a tou, yo te mande pou moun rete lakay yo epi lave men yo. Malgre Leta te anonse kèk mezi sekirite, bay enfòmasyon ak oryantasyon esansyèl sou maladi Covid-19 la epi sou prekosyon ke popilasyon an dwe pran, sa pa t rive jwenn tout moun. Epi tou, gen kèk moun, menm si yo jwenn enfòmasyon yo, yo pa kwè ladan yo, oubyen yo pa gen kondisyon pou ta aplike rekòmandasyon yo. Rejyon Tilory se yon bon egzanp.
Tilory gen plis pase 10 mil moun, li lokalize nan twazyèm Seksyon Kominal Sèka Lasous, nan fwontyè ak Repiblik Dominikèn. Moun nan Tilory aprann fwontyè a fèmen lè yo konstate dominiken yo pa vin nan mache binasyonal la. Moun nan zòn Tilory siviv gras ak komès. Pou rezon sa a, anpil nan yo di ke “yo pa ka rete chita lakay yo”. Sa vle di, se yon seri moun ki dwe leve chak maten pou al chache lavi. Pou yo bay fanmi yo manje, menn jan ak majorite moun nan popilasyon an, obligatwaman fòk yo soti nan lari. Si moun yo rete lakay yo, grangou ka touye yo, espesyalman timoun yo. Reyèlman pandemi kowonaviris la fè kondisyon lavi moun nan Tilory vin pi difisil. Sitiyasyon an vin pi difisil nan Tilory paske majorite popilasyon an depann-de Repiblik Dominikèn. Anpil nan yo se la yo te konn al travay anvan pandemi a. Epi, anpil lòt tou se nan mache binasyonal la yo te konn fè komès. Fwontyè a ki fèmen an gen anpil enpak sou moun nan zòn nan, paske moun nan Tilory yo se gras ak fwontyè a yo viv.

Foto sa a tire nan mache binasyonal la, nan fwontyè ant Ayiti ak Repiblik Dominikèn, anvan nouvo kowonaviris te parèt tèt li nan zile a.

Nan jou ki te 29 jwen an, nan yon konferans pou laprès, prezidan Repiblik la, Jovenel Moïse te anonse ke aktivite yo te pral reprann, pwiske otorite Leta yo ak ototorite sanitè yo jije kowonaviris la pa “fè anpil dega” an Ayiti. Byenke gouvènman ayisyen an te anonse ke fwontyè a ta pral ouvri depi 30 jwen, Leta Repiblik Dominikèn poko ouvri bò fwontyè pa li a. Sa ki fè, moun Tilory kontinye ap tann pou fwontyè a relouvri “paske pa gen fwontyè san Repiblik Dominikèn” (I). Men, malgre fwontyè a kontinye fèmen, malgre tout bagay prèske fèmen nan lòt bò fwontyè a, gen anpil ayisyen ki oblije pase anba fil fè, pou yo al chache lavi nan Repiblik Dominikèn.
Nòmalman, nan mache binasyonal la, moun Tilory abitye vann pwodwi yo kiltive nan jaden yo, tankou pwa kongo, manyòk, mango (espesyalman mango ki rele mango Jean Marie a) oswa zaboka, epi yo konn achte nan men dominiken yo kèk pwodwi tankou salami, espageti, poul blanch, tèt bèf, diri, pwa, lwil, elatriye (II). Men, depi lè pandemi a te kòmanse a, yo pa ka al vann komès paske dominiken yo pa vin vann epi yo pa vin achte anyen nan men moun Tilory. Se konsa moun nan Tilory te vin gen yon lide vag sou egzistans kowonaviris la. Malgre sa, anpil nan yo di viris la pa egziste.
Yo di ke yo pa janm wè oswa tande yon moun nan zòn nan ki gen kowonaviris. Yo di ankò ke sentom viris la prezante yo se sentom yo konn abitye genyen deja epi yo di yo pa pral lopital pou yon ti grip ak yon ti tèt fè mal. Yo plis kwè nan remèd fèy yo. Nan Tilory gen yon sèl sant sante. Lè yon moun malad grav yo konn ale lopital Repiblik Dominikèn oswa Sèka Lasous. Pou yon moun ale Sèka Lasous, l ap pran plis pase 3èd tan sou moto. Machin prèske pa fè rout sa a, paske li pa bon. Sa fè anpil moun se lè yo malad anpil ouswa lè yo santi yo preske mouri yo oblije ale lopital. Aktyèlman, ak pandemi Covid-19 la, menm si yon moun ta gen sentom yo, li pa gen kote pou l ta fè tès la, pou l ta konnen si reyèlman li ta gen kowonaviris. Jiska prezan, Leta ayisyen pa janm mete yon sant pou ta fè tès pou moun ki ta santi sentom Covid-19 la. Sa vle di, pèsòn pa konnen si gen moun ki te gen viris la deja, konbyen moun ki te gen viris la nan zòn nan epi tou si gen moun ki genyen l. Bagay sa a yo kontribiye pou anpil moun kontinye pa kwè nan maladi ke viris la provoke a. Menm si yo pa kwè nan kowonaviris la, moun yo santi konsekans yo anpil.
Menm jan ak Tilory, Leta ayisyen neglije yon pakèt lòt zòn nan peyi a, prensipalman nan moman eksepsyonèl sa a. Sa vle di, pou afwonte pandemi an, se kèk sitwayen ak kèk òganizasyon kap tante fè kichòy pou popilasyon an. Fondation Main dans la Main, ke mwen se youn nan manm fondatè l, se youn nan òganizasyon kap tante kontribiye pou konbat enpak kowonaviris la nan Tilory. Ak ti mwayen ke nou genyen nan Fondasyon an, nou fè fòmasyon pou moun yo, fè yo konnen kisa ki maladi Covid-19 la, prekonsyon yo dwe pran pou yo pa pran viris la ni pou yo pa bay li.
Kondisyon moun yo ap viv rann li pi difisil pou respekte prensip ke otorite sanitè yo egzije yo. Pou rezon sila, moun Tilory ap mande prezans yon Leta ki fonksyone. Anplis, nou menm nan Fondation Main dans la Main, sa nou jije ki pi enpòtan ke nou ta bezwen nan moman sa a, se jwenn plis mwayen (kit alimantè, pwodwi ijyenik, elatriye) pou nou ka ede moun yo siviv. Sa vle di, pèmèt yo jwenn manje pou yo manje ak fanmi yo nan moman pandemi a. Paske si kowonaviris la pa touye moun yo, men grangou ka touye yo si sitiyasyon an ta kontinye konsa.

(I) Bò fwontyè ayisyen an, kote Tilory lokalize a, pa gen siveyans menm jan ak lòt bò fwontyè a. Sa vle di, se sèl nan pati dominiken an ki gen kèk militè dominiken k ap fè kontwòl.
(II) Majorite prodwi domiken yo vann nan mache a se yon pakèt bagay ke yo pa bezwen. Bagay dominiken pap vann ak dominiken parèy yo. Ou ta menm di se pwodwi ke yo ta fè pou vann sèlman ak ayisyen. Pwodwi yo pa gen bon kalite, anpil nan yo ekspire. Akòz pa gen prezans Leta pou kontwole mache a, tout moun fè sa yo vle epi vann nenpòt bagay.